گفتمان انقلاب تعلیقی: بذر ظهور دیکتاتوری بعد از انقلاب

 

 

شاهو حسینی

انقلاب‌ها در ایران اغلب با وعده‌ی آزادی، عدالت و دموکراسی آغاز می‌شوند، اما تجربه‌ی تاریخی نشان داده است که این وعده‌ها اغلب تعلیق می‌شوند؛ به عبارتی، آزادی و دموکراسی نه به صورت فوری، بلکه به آینده موکول می‌شوند. این تعلیق، محور اصلی «اخلاق انقلابی تعلیقی» است: جامعه و نیروهای سیاسی تشویق می‌شوند که برای رسیدن به هدف نهایی صبر کنند، تحمل کنند، و حتی از برخی حقوق و آزادی‌های اولیه چشم‌پوشی کنند، با این شرط که نتیجه‌ وعده‌شده در آینده تحقق خواهد یافت. اما مشکل اینجاست که این آینده هرگز تضمین‌شده نیست. در لحظه‌ی انقلاب، نیروهای سیاسی غالبا قدرت اجرایی و اختیار بی‌حد و حصر را به دست می‌آورند، در حالی که سقوط رژیم، آزادی و دموکراسی را به صورت واقعی تضمین نمی‌کند. تعلیق آزادی به معنای واقعی، خلع ابزار جامعه برای دفاع از خود است؛ تعلیق دموکراسی یعنی تا زمان تثبیت قدرت، مردم و نهادهای مدنی حق ندارند تصمیمات اساسی بگیرند یا عملکرد رهبران را محدود کنند. این دقیقا همان نقطه‌ای است که بذر دیکتاتوری بعدی کاشته می‌شود. در چنین شرایطی، اخلاق و حقوقی که قرار است انقلاب را مشروع و انسان‌محور کند، به قربانی منطق قدرت موقت و شرایط اضطراری تبدیل می‌شوند. وعده‌های اخلاقی و سیاسی، معلق بر آینده، به ابزار مشروعیت‌دهی برای رهبر و نیروهای قدرتمند بدل می‌شوند. جامعه در حالت انتظار و امید باقی می‌ماند، اما همان امید است که دیکتاتوری را توجیه می‌کند و حتی مشروعیت می‌بخشد.

این مقدمه، بستر فهم «گفتمان انقلاب تعلیقی» است؛ گفتمانی که نشان می‌دهد خطر واقعی انقلاب نه در سقوط رژیم، بلکه در تعلیق آزادی و دموکراسی و مشروعیت‌بخشی به قدرت غیرمحدود است. هر انقلابی که وعده‌های خود را به آینده موکول کند، بدون ایجاد سوژه‌ی مسئول و نهادهای محدودکننده، دیر یا زود زمینه‌ی بازتولید یک دیکتاتوری دیگر را فراهم می‌کند.

 

 

اخلاق انقلابی تعلیقی: ریشه‌ی فاجعه

اخلاق انقلابی تعلیقی، نقطه‌ی آغازین همه‌ی خطرات پساسقوط است. این اخلاق اساسا مبتنی بر ایده‌ای است که جامعه و نیروهای سیاسی را به صبر، وحدت و تحمل مسیر هدایت می‌کند، اما همیشه با این شرط که منافع اخلاقی و سیاسی واقعی بعدا محقق خواهند شد. جمله‌ی معروف «فعلا وحدت، بعدا آزادی» مثال کلاسیک این تفکر است. در نگاه اول، این موضع منطقی و حتی اخلاقی به نظر می‌رسد؛ اما در واقع یک وعده‌ی خطرناک است که مسئولیت را به آینده می‌اندازد و اختیار بی‌حد و حصر قدرت را برای امروز باقی می‌گذارد. نتیجه‌ی مستقیم این اخلاق، ایجاد خلأ اخلاقی و نهادی است. وقتی تصمیمات حیاتی به آینده موکول می‌شوند، قدرت امروز به دست کسانی می‌افتد که بی‌رحمانه‌ترین، سریع‌ترین و کارآمدترین روش‌ها را برای تثبیت خود به کار می‌گیرند. در نتیجه، دیکتاتوری نه از بدخواهی رهبر، بلکه از منطق تعلیق اخلاقی و فقدان سوژه‌ی مسئول پدید می‌آید.

 

سوژه‌ی دموکراتیک: پیش‌شرط نه نتیجه

یکی از بزرگ‌ترین سوءتفاهم‌ها در تحلیل انقلاب‌ها، انتظار این است که پس از سقوط یک رژیم، دموکراسی شکل می‌گیرد. فلسفه‌ی سیاسی پیشاسقراطی، و به ویژه نگاه آناکسیمندر به «آپرئون» یا نامحدود، به ما یادآوری می‌کند که خروج از نظم موجود، ورود به فضای نامحدود است؛ جایی که هر چیزی ممکن است، اما هیچ تضمینی برای خوبی و عدالت وجود ندارد. دموکراسی واقعی نیازمند یک سوژه‌ی مسئول است، سوژه‌ای که بتواند تعارض، خطا و شکست را تحمل کند، بدون اینکه دست به قدرت مطلق بزند. اما در بسیاری از انقلاب‌ها، سوژه‌ای که مسئولیت پذیر باشد، ایجاد نمی‌شود. نتیجه آن است که قدرت به دست کسانی می‌افتد که قادرند بیشتر و سریع‌تر حکومت کنند، نه کسانی که اخلاقا یا عقلانیتا صلاحیت دارند. این همان بذر دیکتاتوری است که در زمین انقلاب تعلیقی کاشته می‌شود.

 

 

اسطوره و مشروعیت: از بسیج تا اطاعت

انقلاب‌ها بدون اسطوره آغاز نمی‌شوند. لحظه‌ی انقلابی، لحظه‌ی گسست از نظم پیشین است و هر گسست عمیق، برای معنا یافتن، به روایت، تصویر و افسانه نیاز دارد. «رهبر منجی»، «ملت واحد»، «اراده‌ی تاریخ» و «ماموریت نجات‌بخش» در این معنا، صرفا تزئینات ایدئولوژیک نیستند؛ آن‌ها ابزارهای معنا‌بخشی به وضعیت بی‌ثبات‌اند. جامعه‌ای که نظم پیشین را فرو ریخته، برای فرار از اضطراب بی‌معنایی، به اسطوره پناه می‌برد. اما خطر دقیقا از همین‌جا آغاز می‌شود. اسطوره، تا زمانی که صرفا نقش بسیج‌کننده دارد، هنوز قابل مهار است. فاجعه زمانی رخ می‌دهد که اسطوره با «اخلاق انقلابی تعلیقی» پیوند می‌خورد؛ یعنی وقتی به جامعه گفته می‌شود که به نام نجات نهایی، باید فعلا آزادی را تعلیق کند، نقد را متوقف سازد و قدرت را بی‌قید و شرط واگذار کند. در این نقطه، اسطوره از ابزار حرکت، به مکانیزم اطاعت تبدیل می‌شود. رهبر منجی دیگر صرفا یک نماد نیست؛ او به تجسم اراده‌ی تاریخی بدل می‌شود. نقد او نه اختلاف سیاسی، بلکه خیانت به انقلاب تلقی می‌شود. پرسش از قدرت، به عنوان مانعی در مسیر نجات معرفی می‌گردد. در چنین وضعیتی، مشروعیت نه از قانون، نهاد یا رضایت آگاهانه‌ی شهروندان، بلکه از داستانی مقدس درباره‌ی آینده استخراج می‌شود. آینده‌ای که هرگز فرا نمی‌رسد، اما همواره برای توجیه اکنون به کار گرفته می‌شود.

ملت واحد نیز به همین منطق گرفتار می‌شود. تنوع، اختلاف و تعارض که عناصر حیاتی هر نظم دموکراتیک‌اند به عنوان تهدید علیه انقلاب معرفی می‌شوند. اسطوره‌ی وحدت، جایگزین واقعیت کثرت می‌گردد و هر صدای متفاوت، به نام «حفظ انسجام»، حذف می‌شود. این‌جاست که دموکراسی نه با کودتا، بلکه با اخلاق انقلابی وحدت‌طلب خفه می‌شود. در چنین شرایطی، دیکتاتوری پس از انقلاب نه انحرافی تصادفی، بلکه تداوم منطقی همان اسطوره‌هاست. قدرتی که از اسطوره تغذیه می‌کند، نیازی به پاسخ‌گویی نمی‌بیند؛ زیرا خود را فراتر از امر روزمره، و در خدمت مأموریتی تاریخی می‌داند. مردم نیز، به جای شهروند، به مؤمنان سیاسی تبدیل می‌شوند؛ مؤمنانی که اطاعت را فضیلت و شک را گناه می‌شمارند. از این منظر، خطر اصلی اسطوره نه در اغراق یا خیال‌پردازی آن، بلکه در تعلیق عقلانیت نهادی است. اسطوره، هنگامی که مهار نشود، عقل را به حاشیه می‌راند و سیاست را به قلمرو ایمان می‌کشاند. و سیاست ایمانی، همیشه با دیکتاتوری هم‌خانه است. به همین دلیل است که هر پروژه‌ی رهایی‌بخش واقعی، ناگزیر باید با اسطوره‌ی خود نیز تسویه‌حساب کند. انقلابی که اسطوره‌هایش را نقد نکند، دیر یا زود به اسطوره‌ای تازه برای توجیه سلطه تبدیل خواهد شد. اسطوره‌ای که این‌بار نه نظم کهنه، بلکه دیکتاتوری جدید را مقدس می‌سازد.

 

نهادها: زیرساختی برای کنترل قدرت

یکی از درس‌های کلیدی تاریخ، نقش نهادها در محدود کردن قدرت است. انقلابی بدون نهادهای مدنی، همچون خانه‌ای بدون ستون است: هر فروپاشی قبلی، بذر فروپاشی بعدی را می‌کارد. نهادهایی مانند اصناف و طبقات مستقل، رسانه‌های پاسخگو و تشکل‌های مدنی،پیش از هر چیزی باید شکل گرفته باشند. هر گفتمان انقلابی که نهادسازی را به آینده موکول کند، در واقع در حال تدارک زمینه برای دیکتاتوری بعدی است.

 

کلام پایانی

انقلاب‌ها همیشه وعده‌ی تغییر و بهبود می‌دهند، اما اگر تحلیل فلسفی دقیق نداشته باشیم، خود انقلاب به بذر دیکتاتوری تبدیل می‌شود. «گفتمان انقلاب تعلیقی» نشان می‌دهد که اخلاق و وعده‌های معلق، خلأ نهادی، و اسطوره‌های جمعی، همه در ترکیب با هم، زمینه‌ی ظهور دیکتاتوری بعد از انقلاب را می‌سازند.

تنها راه پرهیز از این فاجعه، آمادگی پیش از پیروزی، تمرین مسئولیت، و محدود کردن قدرت است. هر انقلاب بدون این شرایط، نه آزادی، بلکه صرفا یک جایگزینی موقت برای سرکوب سابق خواهد بود. تاریخ به ما آموخته است که تنهایی کسانی که قبل از پیروزی مزاحم بودند، بعد از پیروزی، حق حقیقت خواهند داشت؛ و بقیه، قربانی بذرهایی می‌شوند که از همان ابتدا کاشته شده است.

 سەرچاوە:گفتمان انقلاب تعلیقی: بذر ظهور دیکتاتوری پس از انقلاب

سەردەمی پەسادێمۆکراسی هەناردەکراو: لەناو بردنی حاکم لەجیات حکومەت

 

 (ڕەچەڵەکناسی هێرشی ئەمریکا بۆ سەر ڤینۆزۆئۆلا)

شاهۆ حوسێنی

دەیەی ٩٠ سەدەی بیستەمی زایینی، دەست‌پێکی دەورەیەکی مێژوویی و نوێیە؛ کاتێ بەلاواز بوونی سۆڤییەت و ڕووخانی لە سەرەتای دەیەی ٩٠، جیهان بەتێپەڕین لەنەزمی نیونەتەوەیی دووجەمسەری، پێی نایە ناو نەزمێکی تاک جەمسەری بەڕیبەڕایەتی ئەمریکا، ئەم دەورەیە ئەمریکا نەتەنیا خۆی پێ زلهێزیک کە لەگوێن داوەرێکی نێونەتەوەیی دەوردەگێڕێت. ئەم ئاڵوگۆڕیە دەست‌پێکی دەرکەوتنی پڕۆژەگەلێکە لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا کە بە دەستێوەردانی نیزامی بەمەبست‌گەلێکی لەگوێن: مسۆگەرکردنی نەزمی نێونتەوەیی(دەرکردنی سەددام حوسێن لەکوەیت)، پاراستن و پستیوانی لەمافی مرۆڤ و ئەهوەنی( دەستێوەردان لەقەیرانی بۆسنی)، هێرشی بەرگریانە(هێرش بۆسەر تالیبان) و هێرشی پێش‌دەستانەی بە مەبەستی پاراستنی‌ئەهوەنی(ڕووخاندنی سەددام) دەردەکەون.

جگە لە قەیرانی بۆسنی لە ئەوڕروپا، دەستێوەردانەکانی‌تری ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوین و ئەفغانستان نیشانی‌دا کە ڕووخاندنی حکوومەتەکان و داگیرکردنی نیزامی ژێئۆپۆلەتیکەکان، نەتەنیا بەرهەمەکەی دێمۆکراتیزاسیون نەبوو کە ئاڵۆزی و بشێوی زیاتری بەدوودا هاتو بەگشتی پڕۆژەیەکی سەرکەوتوو نەبوو.

ئەمە ئەزموونێکی گرینگ بوو کە ئەمریکێکان بە پلان و ستراتژێکانیان بۆ پارستنی ئەهوەنی نەتەوەیی و نێونەتەوەییدا بچنەوە، ئەم پێداچوونەوەیە لەوە دەچێت کە ئەمجارە ئەمریکێکانی گەیاندۆتە ئەم قەناعەتە کە لەجیات ڕووخاندنی حکوومەت، حاکمەکان بکەنە ئامانج و مەجالێکی سەربەخۆ بە کۆمەڵگەکان بدەن تا خۆیان بەشێوەیەکی سەربەخۆیانە و ئەکتیڤ، جێگۆڕکێ بە دەسەڵات بکەن. وێدەچێت ئەمریکێکان چی‌تر مەبەستیان هەناردەکردنی دیمۆکراسی و بنیادنانەوە وڵاتەکان نەبێت، ئەوان لەڕیی بەستنەوە، سوان و لەناوبردنی حاکمەکان و هەڵکەوتەکانی بان سێ‌گۆشەی دەسەڵات، حەول دەدەن بە ئامانجەکانیان بگەن.

دەشێ بگوترێ کە ئەم ئاڵوگۆڕیە بە دەرکەوتنی تڕامپ دەستی پێ‌کردوە، تڕامپ لە دەوری یەکەمی سەرۆک‌کۆماریدا بە لێدانی قاسم سولەیمانی وەک مێمعمار و باوکی تێرۆریزمی کۆماری ئیسلامی لە رۆژهەڵاتی ناوین، ئەم ستراتژیەی دەست پێ‌کرد، لەشەڕی دوازدە ڕۆژەی دژ بە ئێران، هاوکات لەگەڵ ئیسرائیل نەتەنیا پێگە ئەتۆمێکانی ئێران، کە فرماندەباڵاکانی نیزامی ئێرانی هاوکات لەگەڵ زانا ئەتۆمێکان پێکا و لەناوی‌بردن.

بەڵام لووتکەی ئەم ستراتژیە بێ‌گومان بە گرتن و ڕاپێچی بەردەم دادگاکردنی نیکۆلاس مادۆرۆ و خێزانی وەک کەسەی یەکەمی وێنۆزۆئۆلا دەرکەوت. دەشێ بگوترێ بەم دیاردانەوە ئەمریکا دەستێوەردانە کلاسیکەکانی سەدەی بیستەم و سەرەتاکانی سەدەی بیست‌ویەکەمی بەجێ هێشتوە و پالنێکی نوێی بۆ پاراستنی ئەهوەنی نیونەتەوەیی و نەزمی نیونەتەوەیی دەست پێ‌کردوە.

ئەمەی گرینگە ئەمەیە کە ئەم ستراتژیە ڕەنگە لەکۆتا زەماندا بتوانێ هەڕەشەکان دابمرکێنێت، بەڵام ئاخۆ دەتوانێ لەدرێژەدا ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی بەرهەم بهێنێت و پێکانی حاکمەکان، حکوومەتەکان ئاڵوگۆڕیان بەسەردابێت و کۆمەڵگەکان بتوانن، بەرەو ئازادی و پێشکەوت و ئاوەدانی هەنگاو بنێنن؟ ئاخۆ ئەم ستراتژیە لێکەوتەکەی دەتوانێ دەرکەوتنی کایەکەرانی نوێ لەئاستی نێونتەوەیی بێت و ئەم کایەکەرانە پشتیوان و یاردیدەدەری نەزمی نێونتەوەیی و ئەهوەنی نێونەتەوەیی بن؟

ئەم ستراتژیە کە دەشێ وەک ستراتژی "پەسا دێمۆکراسی هەناردەکراو" باسی لێوەبکرێت، دەشێ خاڵی پێوەندی مێژوو، دەسەڵات و ئەخلاقی سیاسەتی نێونەتەوەیی بێت. واشینگتۆن و جیهان خەریکی ئەزموون‌کردنی ڕێگایەکی نوێن کە لە کورت‌مەودادا پۆزەتیڤ دەنوێنێت، بەڵام بۆ دەرکەوتنی ئاکامی درێژخایەن دەبێ چاوەڕوان بین.

بەباوەڕی نووسەری ئەم دێڕانە، ئەمریکا لە ڤێنۆزۆئێلا خەریکی تاقیکردنەوەی پلانێکە بۆ ئێران، بە تایبەت لەپاش شيڕی دوازدە ڕۆژە، وڵامەکان و کردەوەکانی ئێران، دژ بە ئیسرائیل و ئەمریکا هەڕەشە ئامێز بوە. زۆر لەوەدەچێت ئەمریکا بەبیانووی کووشتنی شاروومەندانی ناڕزای، ئەمجارە هێرش و زەبرێکی کاریگەر لە بەرپرسانی پلەبەرزی ئێرانی، خامنەیی و بنەماڵکەی بدات و بەلەناو بردنی سەری حکوومەت، بەدەنی بێ‌سەر و مێشکی کۆماری ئیسلامی لەلایەن کۆمەڵگای وەزاڵەهاتوو بڕوخێت.

 

 

شۆڕش لەگوێن دابڕانی بنەمایی لە عەقڵی سیاسیدا

 

شاهۆ حوسێنی

هەرکاتێ دەسەڵاتێک شەرعییەتی خۆی لەدەست دەدا، ئەو دیاردەیەی کە چارەنووسی ئاڵوگۆڕی سیاسی دیاری دەکات، نە بەتەنیا دەرکەوتنی قەیران، کە خۆپەرێزی یان خۆبواردنی دەسەڵات لە بەرهەم‌هێنانەوەی پێکهاتەیی مەشرووعییەتە، واتە سیستم نەتوانێ بەشێوەی یاسایی، چاوەڕوان‌کراو و ڕێک‌وپێک توانایی ئیدارەی گشتی کۆمەڵگا لە سەربنەمای ئیرادەی کۆمەڵگا دەستەبەر بکاتەوە؛ واتە پڕۆبلم نە ڕێژەی ناڕزایەتی کۆمەڵایەتی، کە توانایی نیزامی سیاسی بۆ وەرگرتن، دیتن و قەبوڵی ئەم ناڕزایەتیانەیە بەمەبەستی سازکردنی ئاڵوگۆڕی لەناو لۆژیکی حوکمڕانی و گوتاری حوکمڕانیدا.

لەکۆمەڵگا دێمۆکراتیکەکاندا: هەڵبژاردن، گەریانی دەسەڵات و مێکانیزمی نوێنەرایەتی لەگوێن پێکهاتەی ناوخۆیی سیستمەکان دەور دەگێڕن. ئەوان ناڕزایەتێکان وەردەگرن، دەیپاڵێون و دەیگۆڕن بۆ ئاڵوگۆڕی ڕێفۆرمیکی دەسەڵات و سەرلەنوێ بەرهەم‌هێنانەوەی ڕزامەندی سیاسی؛ هەر بۆیەش قەیرانی شەرعییەت لە کۆمەڵگا دیمۆکراتیکەکاندا، ناگاتە ئاستی دابڕاوی بنەمایی، بەهۆی ئەوەکە بەردەوام، لەگوێن پڕۆبلمێکی خاوەن مەجال و ئیمکانی چارەسەری لەناو عەقڵی پیکهاتەییدا فام دەکرێت. بەڵام لەکۆمەڵگا نادێمۆکراتیکەکاندا، کە کاناڵەکانی رێفۆرمیک و مەەنی چارەسەرکردنی قەیران و کێشەی شەرعییەت کپ‌کراوە و گیراوە، بەجۆرێ کە هەڵبژاردنەکان، گەڕیانەکان، جێگۆڕکێی مۆرەکان ڕواڵەتین و ناڕزایەتێکان مەجالی چارەسەری پێکهاتەییان نیە، قەیرانی شەرعییەت لە ئاستی ناکۆکی کارکردی بانتر دەڕوات و دەبێتە پرسیارێکی بنەمایی لەمەر حەقانییەتی دەسەڵات، حەقیقەتی‌سیاسی و گومان لە مەجالەکانی ملکەچی و گوێ‌ڕایەڵی گشتی.  لێرەدا ئیتر قەیران بەتەنیا دەرخەری فەشەڵی دەسەڵات و نەزمی سیاسی نیە، بەڵکە هێمای ڕووخانی عەقڵی سیاسیە، عەقڵێکی کە نەزمی فەشەڵی لەسەر ئەساسی خۆی مانادار دەکرد. لەوەها دۆخێکدا، دژکردەوەکانی دەرەوی پێکهاتەیی لەگوێن ناڕزایەتی و شۆڕش نە بەتەنیا دژکردەوەیەکی هەستەکی کە لێکەوتەی لۆژیکی ناموومکینی سەرلەنوێ بەرهەم‌هێنانەوەی شەرعییتە لەلایەن پێکهاتەی مەوجود.

بەڵام پێویستە زۆر هەستیارانە چاو لە شۆڕشەکان بکرێت و شرۆڤە بکرێن. بەهۆی ئەوەکە بەشێکی هەرە زۆری شۆڕشەکان هەرچەند ئاڵوگۆڕی و دابڕانی پێکهاتەییان سازکردوە، بەڵام هیچ‌کات نەیانتوانیوە دابڕانی بنەمایی بەرهەم بهێنن، بەهۆی ئەوەکە بەر لەشۆڕش دابڕانی ڕادیاکاڵ لە عەقڵی سیاسی و ئێپیستمەگەلێکی بەرهەم‌هێنی نەزمی نامشەرووعی پێشوودا ساز نەبوە.واتە دابڕاوێکی تەئسیسی بەمانای دابڕانێکی بنەمایی لە ئێپیسمتە کۆنەکان ڕووی نەداوە، لەوەها دۆخێکدا ئەمەی ئیتر بەرگە نەگیراوە فۆڕمی حوکمڕانی، حوکمڕان و پێکهاتە ڕواڵەتێکانە نە ماناکان، حەقیقەتەکان و پێکهاتەی زەینی و لۆژیکی پێناسەکان. واتە سەرلەنوێ جیهانێکی زەینی لەمەر حکوومت، حوکمڕانی، دەسەڵات و سوژەڤانی بنیاد ناندرێتەوە. بۆیەش شۆڕشەکان بەردەوام دەبنەوە.

هەر بۆیەش جیاوازی شۆڕشەکانی کە لێکەوتەکەیان دێمۆکراتیزاسیونە لەگەڵ ئەم شؤڕشانەی دیکتاتۆڕییەت و پاوانخوازێتی بەرهەم دێننەوە نە لە ڕێژەی ناڕزایەتێکان، بەربڵاوی و گشتگیری ناڕزایەتێکان کە لە چلۆن ماناکردنەوە و وەڕگێرانی زەینی ناڕزایەتێکاندایە.