نەزمی هیبریدی: لۆژیکی بەقا و خۆپەریزی ئێران لە دیمۆکراسی

 

 

 (ڕەچەڵەکناسی ڕووخانی ڕژێم دوور لە ئازادی وەک لێکەوتە)

شاهۆ حوسێنی

لە شرۆڤەی دۆخی سیاسی ئێران بەردەوام گریمانیەکی هەڵە لەئارادایە: ڕووخانی ڕژیمێکی پاوانخواز، لێکەوتەکەی دێمۆکراسی و ئازادیە. ئەم باوەڕە تایبەتی‌مەندی ئۆبژەکتیڤی، دزەکردووی کلتووری ئۆرتۆدۆکسی ڕووسیە کە سرنجی ئەوتۆ ناداتە دیاردە زەینی و کلتوورێکانی کۆمەڵگا بۆ ئاڵوگۆڕی. بەڵام سرنجێکی ورد بۆسەر ئاڵوگۆڕێکانی سەد ساڵی ڕابڕدووی ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوین دەریدەخات، کە ئەم چاوەڕوانیە نەتەنیا ساویلکانە کە ڕێک دژە شرۆڤەیە. ئەزموونی مێژوویی لەئێران دەرخەری ئەم ڕاستێیە کە هەر جۆرە ئاڵوگۆڕیەک لە فۆڕمی ڕواڵەتی حکوومەتدا( ڕووخانی پاشایەتی و دەرکەوتنی کۆماری یان بەپێچەوانە ڕووخانی کۆماری و دەرکەوتنی پاشایەتی)، بەبێ ئاڵوگۆڕی رادیکاڵ لە لۆژیکی دەسەڵات، سوژەی کۆمەڵایەتی، کلتووری سیاسی نەریتی و پەرەنەگرتنی سوژەڤانی، بەهیچ شێوەیەک لێکەوتەکەی نەزمێکی دێمۆکراتیک، دیمۆکراتیزاسیون و ڕووخانی دیۆکاتۆڕییەت و کلتووری پاوانخوازێتی لە ئاسۆی سیاسیدا نیە، بەڵکە لە خۆش‌بینانەترین حاڵەتدا، ئەمەی وەک لێکەوتە دەتوانێ دەربکەوێت: نەزمی "هیبریدیە".

 

نەزمی هیبریدی

نەزمی هیبریدی چەمکێکە بۆ شرۆڤەی نەزم‌گەلێکی سیاسی کە لەواندا توخمە ڕواڵەتێکانی دێمۆکراتیک لەگوێن هەڵبژاردن، حیزبی سیاسی و دابەشکاری هێزی دەسەڵات دەرکەوتوە، بەڵام لۆژیکی حاکم، بەڕێوەبەری پاوانخوازانەیە کە هەڵچنراو لەسەر بنەمای بەقا و پاراستنی دەوام، هێژمۆنی و دەسەڵاتی خۆیە، نە بۆ بەشینەوەی دەسەڵات و وڵامدەری ڕاستەقینە. ئەم نەزمە نە قۆناغێک بۆ تێپەڕینە بەرەو دێمۆکراسی و نەگەڕانەوەیە بۆ پاوانخوازێتی کلاسیک، بەڵکە تێکەڵاوێکە لە شەرعییەتی هەڵبژاردن و سانترالیزمی دەسەڵات. مێکانیزمەکانی دەرکەوتنی نەزمی هیبریدی لەڕاستیدا دەشێ بە چوار تایبەت‌مەدنی دەستنیشان بکرێت:

１-        هەڵبژاردنی فیلتێرکراو: ڕەوتی هەڵبژاردن بوونی هەیە، بەڵام هەڵکەوتەکان، پاڵێوراوەکان و لۆژیکی ڕکابەرێتی لەژێر چاوەدێری و کۆنتڕۆڵ دایە و هەڕەشەیەک بۆ دەوامی دەسەڵات نیە.

２-        گەڕیانی کۆنتڕۆڵ‌کراوی هەڵکەوتەکان: ئاڵوگۆڕی لە سیمای ڕواڵەتی پاڵێوراوەکان و کاربەدەستان هەیە، بەڵام پێکهاتەی دەسەڵات، ڕەوتی گەڕیانی دەسەڵات و لۆژیکی دەسەڵات نەگۆڕە.

３-        بەکەرەسەکردنی مێکانیزمەکانی یاسایی و پێکهاتەکان: یاساگەل و پێکهاتەکان تەنیا لەگوێن کەرەسەی دەستەبەرکردنی شەرعییەتی دەوامی دەسەڵات کەڵکیان لێ‌وەردەگیرێت، نە لەگوێن ڕەوتێک بۆ گارانتی مافی گشتی و لغاوکردنی سەرڕۆیی دەسەڵات.

４-        هەڵکردنی سنووردار لەگەڵ دژایەتی و ڕەخنە: ناڕزایەتی و ڕەخنە سنووردارە و تا مەجالێک ئیزن پێدراوە کە هەڕەشەیەک بۆ بەقای دەوامی دەسەڵات و حکوومەت نەبێت، دەنا سەرکووت دەکرێ.

ئەم چوار مێکانیزمە نیشان دەدا کە نەزمی هیبریدی، نەهەڵکەوتە و بەرهەمی داڕێژراوی دەسەڵات و دەوامی کۆمەڵایەتی، کلتووری و سیاسی دەسەڵاتە.

 

لۆژیکی بەقا

لۆژیکی حاکم بەسەر لۆژیکی بەقادا مسۆگەر کردنی دەوامی حکوومەتە، بەپێچەوانەی لۆژیکی نەزمی دێمۆکراتیک کە ئامانجی ئەو گەڕیانی دەسەڵات، وڵامدەری و چاوەدێری بەرامبەرە، لۆژیکی بەقا دژبەری هەر ئاڵوگۆڕێکی سیاسی ڕادیکاڵ و راستەقینەیە. کەوابێ لۆژیکی بەقا نەتەنیا لەئاستی حکوومەتدا، کە لەئاستی کۆمەڵگاشدا بەرهەمهێنەرەوە، گەڕانتی و دەوامی نەزمی هیبریدیە.

 

 

کلتوری سیاسی‌و کۆمەڵگای ئەتۆمیزە

یەکێک لەگرینگ‌ترین بەربەستەکانی دێمۆکراتیزاسیون، کۆمەڵگای ئەتۆمیزەیە، کۆمەڵگایەک کە لەودا پێوەندی هاوتەریب و متمانەی کۆمەڵایەتی لاوازن و پێکهاتەمەدەنێکانی کە بتوانن دەسەڵات لغاو بکەن یان بونیان نیە یان زۆر لاوازن. کلتووری سیاسی زاڵ لەوەها کۆمەڵگایەکدا "پاوانخوازگری و ڕزگاریکەرخوازیە، واتە شاروومەندان چاوەڕێن ڕزگاریکەرێک سیاسی لەدەرەوەی هێزی کۆمەڵگا و بان کۆمەڵگادا دەربکەوێت و ڕزگاریان بکات، سوژەڤانی دەرنەکوتوە و ڕیکخراوەکان لەدەرەوەی عەقڵیەتی سوژەڤانێوە دەرکەوتوون. ئەم دۆخە بەستێنێکی لەبار بۆ دەرکەوتنی نەزمی دێمۆکراتیک نیە، هەر بۆیەش لە باشترین و بان‌ترین ئاستا دەتوانێ هەڵگری نەزمێکی هیبریدی بێت.

 

ناڕزایەتێکان: دژ بە حکوومەت نەک دژ بە دەسەڵات

ناڕزایەتی لە ئیران دەریخستوە کە بەشی هەرە زۆریان دژ بە حکوومەتن، بەڵام بەهیچ شیوەیەک کلتووری باوی دەسەڵات و زاڵێتیان نەکردۆتە ئامانج، ئەوان هێشتا حەولیان نەداوە بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی شیوازی گەریانی دەسەڵات و داڕشتنەوەی سەرلەنوێی سەرچاوەی شەرعییەتی دەسەڵات. بەکورتی دەسێ بگوترێ کە لە ئێران ناڕزایەتێکان لەجیات ڕەخنە لە پێکهاتەی نەزمی دەسەڵات، تەنیا ئامانجیان گوڕینێ ڕواڵەت و سیمای حاکمەکانە. هەر بۆیەش ئەگەر حکوومەتەکانیش بڕوخێن، چونکە سوژەی کۆمەڵایەتی و کلتووری سیاسی نەگۆڕ ماوەتەوە، ئاکامێکی بانتر لە سەرلەنوێ بەرهەم‌هێنانەوەی پاوانخوازێتی و نەزمی هیبریدی نابێت.

ئەم دۆخە نیشان‌دەری ئەم ڕاستێیە کە لەئێران ڕووخانی حکوومەتێکی پاوانخواز بەم سێ هۆکارە ئتوماتیک گەڕانتی ئازادی و دێمۆکراسی نیە:

یەکەم؛ لۆژیکی بەقا: کە ئامانجی مسۆگەر بوونی دەوامی حکوومەت، دەسەڵات و زاڵێتیە، واتە هەر ڕەوت و هاوپەیمانەتیەک بگاتە دەسەڵات، دەسەڵات چۆڵ ناکات و نەگۆڕ دەمێنێتەوە.

دووهەم؛ کۆمەڵگای ئەتۆمیزە: غیابی سوژەڤانی وەک بنەمای پێکهاتەمەدەنێکان و کۆمەڵگای مەدەنی و لەئاکامدا غیابی پێکهاتەگەلی مەدەنی و کۆمەڵگای مەدەنی

 

سێهەم؛ خۆبواردن لە دیمۆکراسی: ناڕزایەتێکان و ئاڵوگۆڕیە سیاسێکان لە ئێران، بۆشن لە زەین و مێنتالیتەی دیمۆکراتیک و لێهاتوویی کلتووری و مەعریفی دیمۆکراتیک.

بەو پێیە دەشێ بگوترێ کە نەزمی هیبریدی نە لێکەوتەیەکی سوتفەیی، کە ئاکامی لۆژیکی دۆخی کلتووری، کۆمەڵایەتی و مێژوویی کۆمەڵگای ئێرانە. هەر جۆرە حەول و کۆششێک بۆ دیمۆکراسی و دێمۆکراتیزاسیون لە ئێران وەک بنەما و بەستێن، پێویستی بە ئاڵوگۆری لە سوژە، کلتوور، زەین، مێنتالیتە و پێکهاتە زەینی و مەعریفێکان هەیە.

 

 

 

از حکمرانی تا بقا: جمهوری اسلامی در آستانه فروپاشی

 

 شاهو حسینی

دولت‌ها صرفا ماشین‌های قدرت نیستند؛ آن‌ها سازوکارهایی‌ برای تولید نظم، پیش‌بینی‌پذیری و امکان زیست جمعی هستند. آن‌جا که دولت بتواند امور روزمره جامعه را در افق اهداف عمومی سامان دهد، هنوز می‌توان از «حکمرانی» سخن گفت. اما لحظه‌ای که سیاست از سازمان‌دهی جامعه به حفظ خویشتن تقلیل می‌یابد، دولت از وضعیت حکمرانی خارج و وارد وضعیت بقا می‌شود. این گذار نه صرفا یک تغییر تاکتیکی، بلکه دگردیسی در منطق وجودی دولت است. در وضعیت بقا، دولت دیگر با جامعه به‌مثابه افق مشروعیت مواجه نمی‌شود، بلکه آن را به‌منزله منبع بالقوه تهدید می‌بیند. قانون کارکرد تنظیمی خود را از دست می‌دهد و به ابزار تعلیق بدل می‌شود؛ سیاست خارجی از پیگیری منافع عمومی به میدان بازتولید اضطرار منتقل می‌گردد؛ و امنیت، نه به‌عنوان یکی از کارکردهای دولت، بلکه به منطق مسلط بر تمامی عرصه‌ها مسلط می‌شود. آنچه باقی می‌ماند، نظمی است که نه برای زندگی، بلکه برای جلوگیری از فروپاشی فوری طراحی شده است.

این وضعیت را نباید با فروپاشی یکی دانست. فروپاشی زمانی رخ می‌دهد که دولت دیگر قادر به اعمال قدرت نباشد؛ اما در وضعیت بقا، قدرت غالبا به‌صورت فشرده، متمرکز و پرهزینه اعمال می‌شود. بااین‌حال، همین تمرکز قدرت نشانه‌ای از ورود دولت به آستانه فروپاشی است: آستانه‌ای که در آن، تداوم نظم تنها با تعلیق آینده ممکن می‌شود. مسئله اصلی نه این است که آیا دولت فرو می‌پاشد یا نه، بلکه این است که تا چه زمانی می‌تواند در این تعلیق پایدار بماند، بی‌آنکه منطق حکمرانی را بازسازی کند.

 

وضعیت بقا: تعریف مفهومی

برای پرهیز از تقلیل وضعیت بقا به یک استعاره سیاسی، باید آن را به‌مثابه یک وضعیت مفهومی دقیق صورت‌بندی کرد. «بقا» در اینجا به معنای ادامه‌ی زیست بیولوژیک نظام سیاسی نیست، بلکه دلالت دارد بر لحظه‌ای که دولت تداوم خود را بر تمامی کارکردهای دیگر مقدم می‌دارد. در چنین وضعیتی، دولت همچنان اعمال قدرت می‌کند، قانون وضع می‌کند، و سیاست‌گذاری دارد؛ اما منطق درونی این کنش‌ها دیگر معطوف به سازمان‌دهی جامعه نیست، بلکه به تعویق انداختن لحظه‌ی فروپاشی است. وضعیت بقا را می‌توان به‌منزله‌ی تعلیق حکمرانی فهمید. نه به این دلیل که دولت از حکمرانی ناتوان شده، بلکه از آن رو که حکمرانی دیگر مسئله‌ی اصلی نیست. سیاست از افق آینده تهی می‌شود و در اکنونی فشرده و اضطراری منجمد می‌گردد. این اکنون ممتد، زمان‌مندی خاصی می‌سازد که در آن، تصمیم‌ها نه برای حل مسائل، بلکه برای جلوگیری از انباشت بحران‌ها اتخاذ می‌شوند[1].

 

جامعه و نظم در وضعیت بقا

یکی از نشانه‌های اساسی ورود دولت به وضعیت بقا، استحاله‌ی امر عمومی به مسئله‌ای امنیتی است. آنچه پیش‌تر موضوع گفت‌وگوی اجتماعی، چانه‌زنی سیاسی یا سیاست‌گذاری عمومی بود، اکنون در قالب تهدید بازتعریف می‌شود. نتیجه، گسترش منطق انتظامی در مواجهه با امر اجتماعی است؛ منطقی که در آن، پیشگیری جای پاسخ‌گویی را می‌گیرد و کنترل جای مشارکت را. این تغییر صرفا در سطح ابزارها رخ نمی‌دهد، بلکه در سطح تصور دولت از جامعه عمل می‌کند. جامعه دیگر حامل مشروعیت نیست، بلکه حامل ریسک و تهدید است. از این منظر، افزایش نظارت، محدودسازی فضاهای عمومی، و تقلیل سیاست به مدیریت جمعیت، نه واکنش‌های افراطی، بلکه پیامدهای منطقی وضعیت بقا هستند. دولت با جامعه همان‌گونه رفتار می‌کند که با مسئله‌ای امنیتی رفتار می‌شود: حداقل اعتماد، حداکثر کنترلهم‌زمان با امنیتی‌شدن امر اجتماعی، قانون نیز کارکرد دوگانه‌ای می‌یابد. از یک‌سو، قانون برای تثبیت قدرت و مشروعیت‌بخشی به مداخلات دولت به‌کار گرفته می‌شود؛ از سوی دیگر، همان قانون به‌سادگی قابل تعلیق، تفسیرپذیر یا بی‌اثر می‌گردد. این دوگانگی نه تناقض، بلکه ویژگی ذاتی وضعیت بقاست: قانون تا جایی معتبر است که مانع بقا نشود. در نتیجه، نظم حقوقی به‌جای آنکه چارچوبی پایدار برای کنش سیاسی فراهم آورد، به ابزاری انعطاف‌پذیر بدل می‌شود که با منطق اضطرار تنظیم می‌گردد. این فرسایش تدریجی قانون، بدون اعلام رسمی وضعیت استثنایی رخ می‌دهد؛ استثنا به‌صورت عادی‌شده در دل نظم حقوقی نفوذ می‌کند[2].

 

سیاست خارجی و بازتولید انسداد داخلی

وضعیت بقا خود را در سیاست خارجی نیز نشان می‌دهد. کنش‌های بین‌المللی دولت نه لزوما برای افزایش امنیت یا رفاه جامعه، بلکه برای بازتولید موازنه‌ای انجام می‌شوند که بقای درونی نظام را تضمین کند. تنش‌های بیرونی امکان بسیج، تعلیق مطالبات داخلی و بازتعریف نارضایتی به‌مثابه تهدید داخلی را فراهم می‌آورند .از این منظر، سیاست خارجی نه عرصه‌ای مستقل، بلکه امتداد مستقیم مدیریت وضعیت بقا در داخل است. این تنش‌ها، اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت انسجامی مصنوعی ایجاد کنند، اما در بلندمدت به فرسایش منابع، انزوای فزاینده، و تقویت چرخه‌ی اضطرار می‌انجامند. دولت بیش‌ازپیش ناگزیر می‌شود برای حفظ تعادل موجود، هزینه‌های بیشتری بپردازد؛ هزینه‌هایی که خود، نشانه‌ای از ناپایداری نظم هستند.

 

کلام پایانی

دولت در وضعیت بقا هنوز نفس می‌کشد، اما نفس‌هایش دیگر برای زندگی جامعه نیست؛ برای تمدید لحظه‌ای است که فروپاشی را عقب می‌راند. نظم وجودی‌اش، نه به‌مثابه تولید امکان زیست، بلکه به‌مثابه تعلیق آینده معنا می‌یابد. هر تصمیم، هر قانون، هر سیاست، تلاشی است برای خرید زمان، نه ساخت آینده. در این آستانه، قدرت خود را حفظ می‌کند، اما قیمت آن، از دست رفتن منطق حکمرانی و تهی شدن افق اجتماعی است. وضعیت بقا، نه پایان، بلکه تجربه‌ای بی‌رحمانه از تعلیق است: دولتی که زنده است، اما زندگی را رها کرده است.

در واقع آستانه فروپاشی را نباید به‌عنوان نقطه‌ای قطعی یا لحظه‌ای انفجاری فهمید. آستانه، وضعیتی است که در آن دولت همچنان قادر به اعمال قدرت است، اما این قدرت دیگر قادر به تولید نظم پایدار نیست. نظم موجود به‌جای آنکه بازتولید شود، دائما نیازمند مداخله، سرکوب و هزینه‌های فزاینده است. هرچه این هزینه‌ها افزایش یابد، فاصله دولت از حکمرانی عمیق‌تر می‌شود. در این معنا، فروپاشی نه یک رویداد، بلکه امکان دائمی درون وضعیت بقاست. پرسش اساسی این نیست که فروپاشی چه زمانی رخ می‌دهد، بلکه این است که آیا دولت می‌تواند از این وضعیت عبور کند و منطق حکمرانی را بازسازی نماید، یا آنکه در تعلیقی فرساینده باقی خواهد ماند که آینده را قربانی حال می‌کند.

سەرچاوەی وتار

 

 

---

[1] - Agamben, Giorgio: Ausnahmezustand. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2004.

[2] - Lemke, Thomas: Eine Kritik der politischen Vernunft – Foucaults Analyse der modernen Gouvernementalität,Hamburg: Argument Verlag, 5. Auflage 2010

غیابی سوژەڤانی لە ئیسلامدا

 

 (ناتەبایی ئانتۆلۆژیکی ئیسلام لەگەڵ دیمۆکراسی)

شاهۆ حوسێنی

سوژەڤانی ڕێک لەم خاڵەوە دەست پێدەکات کە ئیسلام کۆتایی پێدێت. بوونێکی "خۆبنیادنەر"، "سەربەخۆ" و "داڕێژەر". لە ئەندێشەی مۆدێڕندا کە لەسەر بنەمای سوژەڤانی بنیادنراوە، مرۆڤ بوونێک و مەرجەعێکە کە هیچ بوون و مەرجەعێکی بانتر لەو بوونی نیە، ئەمە هێڵی سووری سوژەڤانیە. ئیسلام بەڵام ڕێک بەپێچەوانەوە دەست پێدەکات : مرۆڤ لەگوێن بوونێکی "بەندە"، "عەبد"، "بەرهەم‌هێنراو"، "دارێژڕاو" و "ملکەچ". لەڕاستیدا  "بەندە"بوون پێوەندێکی ئانتۆلۆژیکە لەگەڵ بەرهەمهێنەرێکی بان مرۆیی وەک خالەق، واتە بەندەبوون پێگەیەکی ئانتۆلۆژیکی مرۆڤە. مرۆڤ لەپێشدا دیاریکراو، داڕێژڕاو و لەناو چوارچێوەیەکی ماناییدا جێگیر کراوە، کە هیچ دەور و نەخشێکی لەودا نیە، لێرەدا مرۆڤ نەلەگوێن سوژە، بنیادنەر و خالەقی مانا، کە ڕەچاوکەر و دەکارکەری مانایە. واتە مرۆڤ بکەر نیە و بەرکارە.

بی‌گومان لە ئەندێشەی سوژەڤانیدا مرۆڤ سەرچاوەی بڕیار و ناوەندی بڕیار، فام و تێگەیشتنە، هەر بۆیەش هەم لەبەرامبەر "خۆ"دا و هەم لەبەرامبەر "کۆمەڵگا"دا بەرپرسیارە، بەڵام بەپێچەوانەوە لە ئەندێشەی ئیسلامیدا مرۆڤ نە لەبەرامبەر خۆ و کۆمەڵگادا کە لەبەرامبەر خالەق و بەرهەم‌هێنەریدا، واتە "خودا" بەرپرسە و وڵامدەرە.

دێمۆکراسی زایەڵەی سیاسی سوژەڤانی مۆدێڕنە کە بەبێ مرۆڤی سەربەخۆ، خۆبنیادنەر، خۆداڕێژەر و خۆشووناس‌بەخش هیچ مانایەکی نیە، واتە لەدێمۆکراسیدا یاسا، فام، مانا و دەرک لە خۆارێ‌ڕا بەرەو سەرێ هەڵدەگەڕێن، ئەمە لەکاتێک‌دایە کە لە ئیسلامدا فام، مانا و دەرک لە دەرەوەی مرۆڤ لەبان مرۆڤەوە بەرەو خوارێ دادەگەڕێت. ئەمە لەڕاستیدا جیاوازی لە دەرەجەدا نیە، بەڵکە جیاوازی لە گەوهەردایە، واتە جیاوازێکی ئانتۆلۆژیکە.

کاتێ عەبدوڵڵا ئۆجەلان باس لە ئیسلامی دیمۆکراتیک دەکات، ڕێک بەسەر ئەم قەڵشە ئانتۆلۆژیکەدا باز دەدات، ئەو بەم شێوەیە حەول ئەدات کە چەمکێکی مۆدێڕن لەسەر بەستێنێکی نەریتی و دژەمۆدێڕندا پەروەردە بکات. واتە دیمۆکراسی وەک چەمکێکی مۆدێڕنی باوەڕمەند بە ڕیژەیی بوون و پلۆرالیزم، بڕیارە لەناو بەستێنێکی باوەڕمەند بە حەقیقەتێکی ڕەها و دژە پلۆرالیزم کە حەقیقەتی شەریعەت و دژە ئاوزەخوازیە پەروەردە بکرێت. ئەمە لەکاتێکدایە کە جیاوازیکی ڕادیکاڵی ئانتۆلۆژیک لەنێوان ئەم دوو دیاردەیەدا هەیە. لەڕاستیدا ئێمە لەگەڵ پاڕادۆکسێکی ڕادیکاڵ ڕووبەڕووین : لەهەر شوێنێک خوا هەبێت، مرۆڤی ئازاد بوونی نیە و مانا نادات و لەهەر شوێنێک مرۆڤی ئازاد و سوژە هەبێت، خوا بوونی نیە و مانا نادات. ئەمەش بەم هۆکارەیە کە نە ئیسلام دەتوانێ دەست لەلۆژیکی بەندەڤانی هەڵگرێت و نە دێمۆکراسی دەتوانێ دەست لە ئازادی و سوژەڤانی هەڵگرێت.

کەوابێ باسی سەرەکی ئەمەیە: ئیسلامێکی دیمۆکراتیک بێت، ئاخۆ هێشتا ئیسلامە؟ بێگومان نەخێر